Europa komt slechts geleidelijk in het reine met zijn eigen kwetsbaarheid in het licht van hybride en fysieke bedreigingen voor de energie-infrastructuur en andere kritieke systemen.

Een black-out in het vredige Berlijn, als gevolg van sabotage op 3 januari zaten ongeveer 45.000 huishoudens en maximaal 2.000 bedrijven enkele dagen zonder elektriciteit en verwarming. En dit incident staat niet op zichzelf en is ook niet uniek.

Gedurende de jaren van de grootschalige oorlog van Rusland tegen Oekraïne, sabotage gericht op de energie-infrastructuur en andere kritieke activa in Europese steden – in Frankrijk, Duitsland, Italië, Spanje en het Verenigd Koninkrijk – hebben steeds meer vorm gegeven aan een nieuw Europees veiligheidslandschap.

Deze sabotagedaden delen een gemeenschappelijk patroon: lokale extremistische groeperingen slaan stedelijke netwerken aan, steken transformatoren en andere apparatuur in brand en beschadigen kabels en communicatieknooppunten. En, zoals de zaak Berlijn aantoonde,

de logica is hetzelfde: dergelijke aanvallen zijn goedkoop en eenvoudig uit te voeren – en uitzonderlijk effectief.

Voeg daarbij incidenten met schade aan onderzeese gas-, elektriciteits- en telecommunicatienetwerken in Finland, Noorwegen, Zweden en Denemarken, en het beeld wordt nog alarmerender.

Het vreedzame Europa wordt niet getroffen waar het traditioneel het sterkst geloofde, maar waar het gewend was geraakt helemaal geen klap te verwachten: kritieke infrastructuur.

Het Europese model voor het beheren en ontwikkelen van energiesystemen kreeg gedurende vele jaren vorm onder stabiele omstandigheden, met een laag niveau van fysieke bedreigingen. Wat in vredestijd als effectief, economisch gezond en veilig werd beschouwd, is in de huidige realiteit een bron van extra risico’s en kwetsbaarheden geworden.

Het incident in Berlijn, waarbij vijf hoogspanningstransmissielijnen van (110 kV each) tegelijkertijd beschadigd raakten, samen met een tiental onderspanningslijnen (10–30 kV), levendig blootgelegde elementen van de kwetsbaarheid van de infrastructuur die typerend zijn voor veel Europese landen.

Een systeem dat geen aanvallen verwachtte

Welke zwakke punten in het Europese energiesysteem bracht de aanval in Berlijn aan het licht?

Eerst, de afwezigheid van echte back-uptransmissielijnen in staat om na een incident snel de bevoorrading van een stad te herstellen. Het basisbetrouwbaarheidsprincipe voor energiesystemen N-1 betekent dat het systeem moet blijven werken, zelfs als één sleutelelement uitvalt: een lijn, een transformator of een onderstation.

Voor consumenten zou dit onmerkbaar moeten zijn: de lading is bedoeld om door een reserve te worden opgehaald.

In Berlijn lijkt dit principe echter grotendeels qua vorm te zijn gevolgd in plaats van qua inhoud: vijf hoogspanningskabels werden in één kanaal gelegd. Als er één faalt, blijven er vier over.

Maar schade aan dat kanaal betekent het gelijktijdige verlies van alle kabels in één keer. Deze architectuur van ondergrondse distributienetwerken in de Europese hoofdsteden is niet universeel, maar blijft vrij gebruikelijk.

Tweede, de kwetsbaarheid van ondergrondse stedelijke netwerken onder bepaalde scenario’s. Ze zijn inderdaad beter bestand tegen extreem weer en drone-aanvallen dan bovengrondse lijnen, maar ze hebben één kritisch zwak punt: toegangspunten boven de grond.

Het uitschakelen van dergelijke middelen vereist veel goedkopere en eenvoudigere middelen dan drones. Tegelijkertijd is het repareren van ondergrondse infrastructuur technologisch complexer en duurt het langer.

Ten derde, als je van stadsnetwerken naar backbone-infrastructuur gaat,
het aantal knelpunten neemt alleen maar toe.
In tegenstelling tot energiecentrales, die doorgaans een hoog niveau van fysieke bescherming hebben, blijven hoogspanningsstations in veel Europese landen slecht beveiligd.

Geautomatiseerde controle, minimale aanwezigheid van personeel en beveiliging, gebrek aan videobewaking en een omtrek omheind met gewone kettingschakels – dit alles maakt ze kwetsbaar.

De afgelopen jaren is de situatie begonnen te veranderen: Frankrijk, Polen, de Baltische staten en Noord-Europese landen investeren in fysieke bescherming van de energie-infrastructuur. Toch is deze aanpak nog lang niet uniform in heel Europa.

Er is ook een heroverweging nodig van de manier waarop de Europese energiesystemen worden beheerd en in evenwicht worden gebracht. Deze benaderingen veranderen langzamer dan de architectuur van de systemen zelf waar, sinds het begin van de jaren 2020, het aandeel hernieuwbare energiebronnen sterk is gestegen.

Alleen de totale stroomstoring in Spanje en Portugal in het voorjaar van 2025 –, waarin hernieuwbare energiebronnen een rol speelden –, was voor Europese energieprofessionals aanleiding om een serieuze, debat op hoog niveau over het veranderen van de manier waarop het systeem in evenwicht is.

Deze tekenen van energiefragiliteit hebben dat wel gedaan niet alleen technische wortels, maar ook historische en wereldbeelden als goed.

Decennia lang werden Europese energiesystemen gebouwd rond een mensgerichte logica – die zich richtte op economische efficiëntie, operationeel gemak, milieuoverwegingen en openbare veiligheid.

De NIMBY ( “niet in mijn achtertuin”) mentaliteit gebruikelijk in Duitsland en andere EU-landen – een onwil om in de buurt van hoogspanningsnetwerken te wonen of deze in de eigen gemeenschap te hosten – heeft de infrastructuurarchitectuur rechtstreeks gevormd. Het brengt duidelijke voordelen met zich mee die het Oekraïense systeem soms ontbeert, maar het creëert ook kwetsbaarheden die, onder aanhoudende hybride aanvallen, een herbeoordeling van de planningsbenaderingen zelf vereisen.

De bredere context van het wereldbeeld ontstond na de Tweede Wereldoorlog en werd lange tijd versterkt door Amerikaanse veiligheidsgaranties. De formule was “nooit meer oorlog”. Decennia lang heeft dit principe de Europese beslissingen gevormd van economie tot defensie.

In energietermen is het: “niemand zal ooit kritieke infrastructuur aanvallen”. Daarom leek het logisch om meerdere hoogspanningslijnen door één kanaal – te leiden en niet te investeren in verbeterde fysieke bescherming van onderstations.

De Russische oorlog tegen Oekraïne en de massale aanvallen op het Oekraïense energiesysteem werden een ‘ijskoude douche’ voor Europa.

De geopolitieke onvoorspelbaarheid van Amerika heeft het effect alleen maar versterkt. De mentaliteitsverandering heeft plaatsgevonden, maar blijft nog steeds achter bij het tempo van de nieuwe realiteit, waarin de oorlogsdreiging op het grondgebied van de EU niet langer ondenkbaar is. Het is precies deze kloof tussen de oude logica en de nieuwe risico’s die de huidige Europese kwetsbaarheid met zich meebrengt.

Deze tekst vereist een belangrijk voorbehoud. Het gaat er niet om dat Europa zwak is, noch dat het Oekraïense energiesysteem “beter” is”.

Het Europese continentale elektriciteitsnet is een van de krachtigste en meest complexe technologische systemen ter wereld, en de Europese benaderingen van planning, ontwikkeling en strategie-implementatie blijven een onbetwistbare maatstaf om na te volgen. Europeanen begrijpen goed wat er moet veranderen.

Daarom bevordert de Europese Commissie de strategische logica van een Paraatheidsunie – systemische bereidheid van staten, gemeenschappen en exploitanten van kritieke infrastructuur om te functioneren te midden van crises, aanvallen en grootschalige verstoringen.

Deze logica is ook ingebed in de CER-richtlijn (Critical Entities Resilience) – bindende EU-wetgeving die exploitanten van kritieke infrastructuur verplicht kwetsbaarheden te identificeren, bedrijfscontinuïteitsplannen op te stellen, reserves aan te houden, personeel te beschermen, en regelmatig aantonen dat systemen kunnen functioneren tijdens incidenten. Dit is geen abstracte ‘veiligheid’, maar veerkracht die kan worden geverifieerd.

Tegelijkertijd zijn deze kwetsbaarheden nu ook de kwetsbaarheden van Oekraïne.

We zijn fysiek geïntegreerd in het Europese energiesysteem, op weg naar het EU-lidmaatschap en op het slagveld vechten we voor het recht om deel uit te maken van de Europese veiligheidsruimte. Dit is het verhaal van een over het hoofd gezien aspect van de Europese integratie van Oekraïne: samen energieveerkracht opbouwen –, waarbij Oekraïne niet slechts een ontvanger van Europese hulp is en de EU niet alleen maar een donor, maar partners.

De aanpak van het Ukraine Facility Platform is om de institutionele, regelgevende en technologische sterke punten van Europa te combineren met de praktische oorlogservaring van Oekraïne – om win-winresultaten te behalen bij het opbouwen van gedeelde energieveerkracht.

Oekraïense lessen voor de EU

De belangrijkste lessen die Oekraïne tijdens de oorlog heeft geleerd –, samen met een nuchter besef van de grenzen die – kan helpen de veerkracht van Europa te ondersteunen.

Les 1. Als je wordt aangevallen, wordt je energiesysteem gegarandeerd een doelwit. Dit is een voor de hand liggende militaire strategie.

Het thuisfront is afhankelijk van een veilige energievoorziening: de economie, communicatie, gezondheidszorg en het dagelijkse basisleven.

Daarom is de illusie dat “reserves voldoende zijn” gevaarlijk.

Het werk moet zich richten op oplossingen die eerst de vraag beantwoorden: hoe zal het energiesysteem zich gedragen na een massale staking, en hoe lang zal het duren om de controle, integriteit en operationele capaciteit te herstellen?

Les 2. In een crisis stort een systeem altijd in tot het niveau van voorbereiding – en niet tot het niveau van de verwachtingen.

In duidelijke bewoordingen gaat het erom of er crisisscenario’s zijn gerepeteerd; of er kritieke apparatuur voorhanden is; of het publiek weet wat te doen; en of de coördinatie werkt tussen exploitanten van kritieke infrastructuur, gemeenschappen en centrale overheid. Dit bepaalt of een crisis een catastrofe wordt.

Les 3. Tijd is de meest waardevolle hulpbron. Tijdens of na een aanval is er geen tijd om procedures te leren, vervangende apparatuur te gebruiken of te bepalen of ingenieurs zijn opgeleid om deze te repareren of te installeren.

Les 4. Er bestaat niet zoiets als 100 procent bescherming, noch luchtverdediging, noch fysieke veiligheid. Elk systeem kan worden doorbroken; elke perimeter kan worden omzeild; eventuele reserves kunnen worden vernietigd of uitgeput als de aanvallen systematisch en doelgericht zijn.

Dit betekent niet dat bescherming onnodig is. Het betekent dat alleen vertrouwen op bescherming een strategische fout is. Maar zonder dit zal het minimaliseren van de gevolgen van een aanval, sabotage of aanval vele malen moeilijker, duurder en, cruciaal, langzamer zijn.

Oekraïne kan Europa helpen zich voor te bereiden op realistische crisisscenario’s: gelijktijdige massale aanvallen op opwekking, onderstations en netwerken; herhaalde aanvallen op herstelde activa; gecombineerde fysieke en cyberaanvallen; langdurige energietekorten; en beperkingen veroorzaakt door uitgeputte apparatuurvoorraden en personeelsuitdagingen.

Deze scenario’s kunnen direct worden gebruikt voor stresstests, met een duidelijk begrip van wat eerst faalt en waarom.

Oekraïne kan ook een partner zijn in praktische sectoroverschrijdende opleidingen.

Gezamenlijke oefeningen voor netbeheerders, gemeenten, nutsbedrijven en het leger – repeteren van langdurige stroomuitvalscenario’s – maken het mogelijk systemen te testen onder tekorten aan middelen en tijd: precies de dimensie die de EU momenteel mist.

Oekraïne heeft een praktisch inzicht in welke apparatuur de moeite waard is om in reserve te houden en welke productietijden van cruciaal belang zijn. Deze ervaring kan als basis dienen voor de aanleg van Europese reserves, mechanismen voor snelle herschikking en gedeelde magazijnen en reparatiecentra.

De ervaring van Oekraïne biedt ook een realistische kijk op fysieke bescherming: het maakt het mogelijk om de focus te verleggen van het proberen “alles te beschermen” naar het beheersen van onvermijdelijke verliezen en het verkorten van de hersteltijd.

Waar moet Oekraïne rekening mee houden?

Volgens schattingen van het Ukraine Facility Platform heeft de EU Oekraïne tijdens de grootschalige oorlog ongeveer €5 miljard euro aan steun verleend voor de wederopbouw en het herstel van de energiesector. Maar afgezien van de financiering kan Europa Oekraïne iets bieden dat vaak ontbreekt in de wederopbouw: het vermogen om beslissingen systematisch tot resultaten te brengen.

Europa kan Oekraïne helpen een kwalitatieve verschuiving in de architectuur van zijn energiesysteem te versnellen – naar een gedecentraliseerd model dat beter bestand is tegen Russische aanvallen en beter voorbereid is op integratie met de Europeanen market.

Les 1. Technology. Het voordeel van Europa is op drie gebieden het grootst. Ten eerste: batterij-energieopslagsystemen (BESS) en flexibiliteitsbeheer: grote batterijen in combinatie met flexibiliteitsmarkten maken gedistribueerde opwekking stabiel in plaats van chaotisch. Oekraïne is al bezig met BESS-projecten op industriële schaal, en deze oplossingen zullen een effectief evenwicht in de toekomst mogelijk maken.

Ten tweede, op software gebaseerde samenvoeging van duizenden kleine generatoren en consumenten tot één enkele bestuurbare hulpbron.

Voor Oekraïne betekent dit een snellere, goedkopere impact zonder enorme extra netwerkuitbouw.

Ten derde microgrids voor kritieke infrastructuur, waarbij de “groene” component het beste presteert in combinatie met andere technologieën, met name gasgestookte opwekking. Dit versterkt de veerkracht voor zowel individuele gemeenschappen als hele regio’s.

Les 2. Regels en normen. Zonder hen werkt geld noch technologie. In de strategische documenten van Oekraïne voor 2025 wordt decentralisatie al aangegeven als een richting –, maar de volgende cruciale stap is het vertalen van deze logica in secundaire wetgeving en de operationele protocollen van exploitanten van kritieke infrastructuur. Hier zijn de Europese praktijken een belangrijk referentiepunt en een voorwaarde voor het aantrekken van particuliere investeringen.

Investeren in transparant, begrijpelijke projecten om gedecentraliseerde opwekking in de regio’s op te bouwen – gebaseerd op samenwerking tussen particuliere bedrijven en gemeenschappen – is een alternatief voor de op subsidies gebaseerde financiële steun die Oekraïne van de EU ontvangt. Een verschuiving van hulp naar investeringsprikkels zou veel effectiever zijn.

Les 3. Communicatie en coördinatie. Een eerlijk, volwassen gesprek met het publiek en effectieve samenwerking tussen infrastructuurexploitanten, de toezichthouder, de overheid en gemeenschappen is van cruciaal belang om uit een crisis te komen met minimale verliezen.

Een onderschatte dimensie van de samenwerking met de EU is haar vermogen om niet alleen strategieën aan te nemen, maar deze ook uit te voeren.

Het voordeel van Europa ligt hier niet in ideeën, maar in managementdiscipline: onderweg duidelijke rollen, verantwoordelijkheid, monitoring en koerscorrectie. Voor Oekraïne, waar strategische documenten vaak parallel aan de operationele realiteit bestaan, is deze ervaring hetzelfde

Mariia Tsaturian, сhief сommunicatiefunctionaris en analist bij het Ukraine Facility Platform