Een openbaar onderzoek in Londen naar de dood van Oleksandr Lytvynenko concludeerde dat zijn moord “waarschijnlijk goedgekeurd” was door Vladimir Poetin. Lytvynenko stierf bijna tien jaar geleden in een Londens ziekenhuis. Wie was hij, en waarom zijn de omstandigheden van zijn dood nog steeds zo interessant?

Oleksandr Lytvynenko stierf op 23 november 2006 op 43-jarige leeftijd in het University College London Hospital. Zijn dood veroorzaakte de afkoeling van de betrekkingen tussen Moskou en Londen.

Lytvynenko werkte bijna tien jaar bij de Sovjet-KGB en vervolgens bij de Russische FSB, waar hij opklom tot de rang van luitenant-kolonel. Hij werd echter een criticus van de Russische autoriteiten en vluchtte in 2000 naar Groot-Brittannië, uit angst voor zijn veiligheid. Kort voor zijn dood ontving hij het Britse staatsburgerschap.

Hij werd vergiftigd met de radioactieve stof polonium-210, waarvan hij op 1 november 2006 een dosis inslikte met thee in de bar van het London Millennium Hotel. Zoals het hoofd van het openbaar onderzoek, Sir Robert Owen, verklaarde: “Hij deed dit niet toevallig en niet met het doel zelfmoord te plegen. Hij werd opzettelijk vergiftigd”.

Na de vergiftiging bleek dat Lytvynenko samenwerkte met de Britse inlichtingendienst MI-6 en daarvoor vergoedingen ontving.

Ontmoeting over thee

Tijdens de hoorzittingen in het High Court van Londen werd dat gezegd, dat Oleksandr Lytvynenko onderzoek deed naar de connecties van de Russische maffia met Spanje en daarheen zou vliegen met een andere voormalige medewerker van de FSB en zijn oude bekende Andriy Lugov. Later werd Lugovoi de hoofdverdachte in de zaak van de moord op Lytvynenko.

Ze ontmoetten elkaar op 1 november 2006 in het centrum van Londen in het Millennium Hotel voor een kopje thee. Een andere man, zakenman Dmytro Kovtun, was bij de bijeenkomst aanwezig.

Kort daarna begon Lytvynenko zich slecht te voelen, hij braakte de hele nacht. Drie dagen later werd hij met tekenen van voedselvergiftiging naar het Barnet Hospital in Noord-Londen gebracht. Daar begon zijn toestand snel te verslechteren en steeds meer zorgen te baren.

Op 11 november zei Lytvynenko in een gesprek met een correspondent van de BBC Russian Service dat hij zich in “moeilijke toestand bevond na ernstige vergiftiging”.

Tijdens dit interview zei Lytvynenko dat hij onderzoek deed naar de moord op de Russische journaliste Anna Politkovskaja, die een maand eerder werd neergeschoten bij de ingang van haar huis in Moskou.

Op 17 november, nadat zijn toestand nog verder verslechterde, werd Lytvynenko overgebracht naar het University College Hospital in het centrum van Londen.

Hij stierf zes dagen later.

Zijn weduwe, Marina Litvinenko, zei dat Alexander het Kremlin de schuld gaf van zijn dood, waarbij hij de Russische president Vladimir Poetin verantwoordelijk hield voor “alles wat hem overkwam”.

De Russische autoriteiten ontkennen alle beschuldigingen van betrokkenheid bij de dood van Lytvynenko.

De weg van de KGB naar dissidenten

Oleksandr Lytvynenko werd in 1962 in Voronezh geboren, werd in 1980 opgeroepen voor militaire dienst bij de interne troepen van het Ministerie van Binnenlandse Zaken van de USSR en werd in 1988 medewerker van de derde afdeling militaire contraspionage van de KGB van de USSR.

Na de ineenstorting van de USSR werd hij medewerker van de Federale Veiligheidsdienst van Rusland en specialiseerde hij zich in de strijd tegen terrorisme en georganiseerde misdaad.

In de zomer van 1998 stond de belangrijkste Russische speciale dienst onder leiding van Vladimir Poetin. Er wordt aangenomen dat ze van mening verschilden toen Lytvynenko de corruptie in de gelederen van de FSB aan het licht begon te brengen.

In 1998 werd Oleksandr Lytvynenko gearresteerd op beschuldiging van overschrijding van zijn bevoegdheden. Dit gebeurde nadat hij en enkele collega’s op een persconferentie hadden verteld dat ze in 1997 een bevel kregen om Boris Berezovski te vermoorden.

Negen maanden later werd Lytvynenko vrijgelaten uit de gevangenis van Lefortovo en werden de aanklachten ingetrokken, maar vrijwel onmiddellijk werden er nieuwe aanklachten tegen hem ingediend.

Nadat hij de FSB-dienst had verlaten, schreef Lytvynenko het boek “The FSB Undermines Russia”, waarin hij de speciale diensten beschuldigde van betrokkenheid bij de explosies van huizen in Moskou en andere steden in de herfst van 1999.

Tsjetsjeense separatisten werden destijds als daders genoemd. In zijn boek schreef Lytvynenko dat de Russische autoriteiten huisexplosies nodig hadden als excuus om de tweede Tsjetsjeense oorlog te beginnen.

In 2000 vluchtte Oleksandr Lytvynenko naar Groot-Brittannië en vroeg daar politiek asiel aan, dat hem werd verleend. In oktober 2006 ontving hij het Britse staatsburgerschap.

Poloniumspoor

Na de dood van Lytvynenko viel de verdenking allereerst op zijn kennissen Andrii Lugovoi en Dmytro Kovtun, met wie hij thee dronk in de bar van het Millennium Hotel”.

Volgens het onderzoek werd een maand eerder, in oktober, de eerste vergiftigingspoging ondernomen tijdens een ontmoeting tussen Lytvynenko, Lugovoi en Kovtun op het kantoor van een particulier bedrijf in de Londense wijk Mayfair.

Forensisch patholoog Dr. Nathaniel Carey, die een autopsie op Litvinenko’s lichaam uitvoerde, noemde het “de gevaarlijkste onthulling ooit in de westerse wereld”. Hij en zijn collega’s werkten in beschermende pakken die het lichaam volledig bedekten, zuurstof werd via een buis aan de binnenkant van het pak toegevoerd.

Uit de resultaten van de autopsie bleek dat de dood van Oleksandr Lytvynenko plaatsvond als gevolg van vergiftiging met de radioactieve stof polonium-210.

Dit werd gevolgd door een ongebruikelijke politieoperatie om in heel Londen naar sporen van polonium te zoeken. Radioactieve sporen werden met name gevonden in het Millennium Hotel, de herenclub van Abracadabra en in het voetbalstadion van Emirates, waar Lugovoi een wedstrijd tussen London Arsenal en CSKA bekeek.

Uit het onderzoek bleek dat Lytvynenko op de dag van de vergiftiging ook een ontmoeting had met de Italiaan Mario Scaramella, die een veiligheidsexpert wordt genoemd. De bijeenkomst vond plaats in het Itsu-sushicafé in de omgeving van Piccadilly; Daar overhandigde Scaramella, zoals hij later zei, Lytvynenko-documenten met betrekking tot de moord op Anna Politkovskaja.

Bovendien werden sporen van polonium-210 gevonden in twee vliegtuigen op de luchthaven Heathrow, in de Britse ambassade in Moskou en in een appartement in Hamburg gerelateerd aan Dmytro Kovtun.

Ongeveer 700 mensen werden gecontroleerd op radioactieve vergiftiging; bij geen van hen werden ernstige tekenen van vergiftiging aangetroffen.

Onderzoeksfasen

Het onderzoek naar Scotland Yard duurde twee maanden; de resultaten ervan werden doorgegeven aan het hoofd van de vervolgingsdienst, Sir Ken MacDonald. In mei 2007 adviseerde hij Andrei Lugovoi te beschuldigen van moord.

Zowel Lugovoi als Kovtun ontkennen betrokkenheid bij de dood van Lytvynenko.

Tijdens een persconferentie in Moskou benadrukte Lugovoi zijn eigen onschuld en zei dat Lytvynenko een agent was van de Britse speciale diensten, die hem had kunnen vermoorden.

Het bureau van de procureur-generaal van Rusland verklaarde dat Lugovoi niet kan en zal worden uitgeleverd aan Groot-Brittannië, aangezien de grondwet de uitlevering van Russische burgers verbiedt.

De betrekkingen tussen beide landen verslechterden nog meer in juli 2007, toen vier medewerkers van de Britse ambassade in Moskou en vier Russische diplomaten uit de ambassade in Londen werden gezet.

Groot-Brittannië stopte de samenwerking met Russische speciale diensten – beperkte contacten werden pas hervat tijdens de Olympische Winterspelen in Sotsji in 2014.

Sir Robert Owen – de lijkschouwer die de zaak van de dood van Lytvynenko behandelde – bood aan een openbaar onderzoek in te stellen, maar de Britse regering liet het idee aanvankelijk varen.

De ontdekking is geen juridisch proces. Het doel ervan is om de omstandigheden van de gebeurtenis op de meest complete manier te verduidelijken. Tegelijkertijd worden er geen formele beschuldigingen geuit en zijn de deelnemers aan het proces slechts “geïnteresseerden”.

In januari 2015 werd bij het Hooggerechtshof van Londen een openbaar onderzoek geopend naar de omstandigheden van de dood van Oleksandr Lytvynenko. Het werd voorgezeten door Sir Robert Aries Op 21 januari 2016 presenteerde hij de resultaten van dit onderzoek.

Belangrijkste data